Torben Mulder en andere leden van de Werkgroep Plantensociologie hebben recentelijk literatuur- en veldonderzoek gedaan naar de schrale graslanden van de Bemelerberg. Deze avond doen zij verslag. Na de pauze zal onze excursiecommissie (Jos Bonnemayer en Rian Wolfs) de eerste versie van ons excursieprogramma 2026 presenteren.

Bij de Euregionale Botanische Bijeenkomst van het afgelopen jaar heeft onze werkgroep een lezing verzorgd over de mantels en zomen van bosranden. Vanavond zullen we wat dieper duiken in de plantengemeenschappen die we daar kunnen vinden. Deze lezing is ook een voorbereiding op een aantal excursies die we van plan zijn te organiseren in het komend veldseizoen rond deze thematiek.

Landgoed Kasteelhoeve Cartils ligt bij het dorp Wijlre in het Eyserbeekdal, vlak bij de monding van de Eyserbeek in de Geul, tussen Eys en Gulpen. Het 35 hectare grote landgoed is in particulier bezit van de familie Hupperichs en strekt zich uit van de hoger gelegen flanken van het Plateau van Ubachsberg (De Biesberg) naar het laag gelegen Cartils. De spoorlijn van het Miljoenenlijntje doorkruist het gebied. Tot 2009 was het landgoed een landbouwbedrijf met weilanden, akkerland en melkvee. In 2009 is het melkveebedrijf beëindigd en heeft de familie Hupperichs besloten een groot deel van de landerijen om te vormen tot natuurterrein. Het overige deel van het land (19 ha) wordt sindsdien beheerd door middel van agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb): een subsidieregeling voor landbouwers die gericht is op het verbeteren van natuur, milieu en landschap op hun gronden. Er zijn verschillende grootschalige ingrepen gedaan die de natuurkwaliteit verhoogd hebben. Zo zijn er graften aangelegd, extra struwelen en bosschages geplant, de voedselrijke toplaag van bepaalde delen geplagd en heeft er hydrologisch herstel plaatsgevonden. Het landgoed bestaat nu uit natte en droge graslandvegetaties, hooilanden, struweelhagen, struweelranden, heggen en bosjes en ontwikkelt zich tot een fraai natuurgebied met een hoge biodiversiteit. Tot de opmerkelijkste habitats die zich in de afgelopen jaren ontwikkeld hebben behoren schrale kalkgraslanden met orchideeën en het zeldzame kalkmoeras met zijn bijzondere en zeldzame soorten. De kalkgraslanden van het landgoed sluiten aan op het schraalgraslandcomplex Roodborn/De Piepert. Hiermee wordt het leefgebied van veel zeldzame vlinders zoals de Sleedoornpage, het Klaverblauwtje en het Kaasjeskruiddikkopje vergroot. Dit zorgt ervoor dat niet alleen deze vlinders, maar ook veel zeldzame kalkgraslandplanten, een grotere overlevingskans hebben. Beneden, in de beemden naast de Eyserbeek, treffen we een heel ander deelgebied aan, hier komt zeer kalkrijke kwel naar boven en is een bijna verdwenen kalkmoeras hersteld na ingrijpende maatregelen die de drainage verminderd hebben, zodat de kwel via het maaiveld kan aflopen naar de Eyserbeek. Kalkmoeras kenmerkt zich door de hoge pH-waardes van de kwel, die variëren van 6,5 tot wel 8,5 hier. Dit systeem komt nauwelijks voor in Nederland en veel soorten en vegetatietypen die typerend zijn voor kalkmoerassen zijn dan ook zeldzaam. Een soort die maar op een paar plekken in Nederland voorkomt en een indicator is voor kalkmoeras is de Gele zegge, die hier op veel plaatsen in het moeras uit de zaadbank is opgekomen, net als het Bruin cypergras. Andere opvallende soorten zijn Knikkend nagelkruid, Parnassia en Blauwe knoop. Aan het kalkmoeras grenzen vochtige hooilanden die zich ontwikkelen tot dotterbloemhooiland en blauwgrasland. Kenmerkende soorten zijn Echte koekoeksbloem, Moerasrolklaver, Gewone dotterbloem, Moerasvergeet-mij-nietje, Waterkruiskruid, Moerasstreepzaad en Pinksterbloem. Het derde deelgebied van het landgoed bestaat uit hoger op de hellingen gelegen droge natuur-graslanden op lössgrond. Op deze percelen wordt gewerkt met inrichtings- en beheermaatregelen die zijn gericht op de instandhouding van soorten, vooral vogels, zoogdieren en reptielen. Blauwe reiger, Buizerd, Rode wouw, Torenvalk, uilen, Fazant, Patrijs, Ree, Haas en Das behoren tot de vaste bewoners. Opvallendste bewoners en doelsoorten zijn de Grauwe klauwier en de Geelbuikvuurpad. Een belangrijk kenmerk van dit deelgebied zijn de talrijke oude en nieuwe landschapselementen zoals graften, struweelhagen, meidoornhagen en struweelranden. Dat al deze bijzondere en karakteristieke vegetaties op een aaneengesloten gradiënt en op schaal kunnen voorkomen maakt het gebied zo waardevol en laat zien dat er veel te winnen valt met het juiste beheer. Aan de hand van honderden foto’s, kaarten en tekeningen neemt Leon Hupperichs, eigenaar van het landgoed, ons mee in de decennialange ontwikkelingstocht van een bijzonder gebied.

Een route van ongeveer 8 km voert ons via het Klooster Hoogcruts naar het Plateau van De Plank. Bij het klooster wordt een rondleiding gegeven met toelichting over de historie en restauratie van dit complex inclusief de kloostertuin met stinzenplanten en Betonie uit het Levend Archief. Via de percelen van het Landgoed Helenahoeve met onder meer kruidenrijk grasland, een poel en diverse scheerheggen lopen we naar het Gulpdal. Na het oversteken van de Gulp lopen we bergop naar het Groote Bosch, een hellingbos met soorten als Bosbingelkruid en Ruig viooltje. Dit bos heeft lokaal een zoom met soorten als Spaanse aak en Wilde kardinaalsmuts. Plaatselijk komen in de hoger gelegen delen van dit bos met een uitgeloogde bodem ook soorten als Witte veldbies, Fraai hertshooi en Boswederik voor. In het kalkrijke deel van dit bos is de ondergroei rijk aan soorten als Eenbes en Lievevrouwebedstro. Nabij de meer noordelijk gelegen voormalige Groeve Habets dagzoomt Kalksteen van Beutenaken en van Vijlen. In dit krijt bevinden zich naast glauconiet ook veel fossiele Belemnieten.

Holset ligt als een van de dorpen op de flanken van het Selzerbeekdal. Het dorp is gebouwd op een uitloper van het plateau van het Holsetterbos, de zogenaamde Kaap van Holset. De huidige kern van het dorp dateert uit de Middeleeuwen. In de ondergrond ligt Vaalser Groenzand, bedekt met stroken vuursteen. Dit verklaart ook de vele bronnetjes in het gebied die door de taaie leem van de formatie van Holset niet in de ondergrond konden doordringen. Een van die bronnetjes voedt de Klaasvelderbeek die uit de Lambertusbron ontspringt. Andere zijbeekjes van de Selzerbeek in deze omgeving zijn de Hermans-, Harlesser- en Zieversbeek. Het brongebied van de Hermansbeek, het Schild, is een natuurgebied met Gewone dotterbloem, Slanke sleutelbloem en Geelbuikvuurpad.

Landgoed Kasteelhoeve Cartils bevindt zich in het Eyserbeekdal bij het dorp Wijlre in de gemeente Gulpen-Wittem. Het 35 hectare grote landgoed is in particulier bezit en heeft een landbouwverleden, maar is vanaf 2010 afgewaardeerd en omgevormd tot natuur. In de korte periode van natuurontwikkeling hebben zich al veel bijzondere soorten gevestigd waaronder Grauwe klauwier, Geelbuikvuurpad en Veldparelmoervlinder. Ook zijn er talrijke bijzondere plantensoorten te vinden, denk aan de Gele zegge, Duifkruid, Parnassia, Blauwe knoop en diverse orchideeënsoorten. Er zijn verschillende grootschalige ingrepen gedaan die de natuurkwaliteit verhoogd hebben. Zo zijn er graften aangelegd, extra struwelen en bosschages geplant, de voedselrijke toplaag van bepaalde delen geplagd en heeft er hydrologisch herstel plaatsgevonden. In de zomer van 2025 werd tenslotte een imposante vlonderbrug aangelegd door een deel van het kalkmoeras. Tijdens de 5,5 km lange wandeling zullen we kennis maken met het landgoed maar ook met de aangrenzende terreinen van de WML en het Limburgs Landschap in het Natura-2000 gebied Roodborn-Piepert. Het landgoed Kasteelhoeve Cartils is in particulier bezit en is derhalve normaliter alleen via een aantal vaste wandelpaden te bezoeken, dit om de natuurontwikkeling en de rust in het gebied niet te verstoren. De meest bijzondere biotopen zijn dan ook niet vrij toegankelijk. Tijdens deze avondexcursie zullen wij als groep wel de gelegenheid krijgen om samen met de eigenaar deze bijzondere plekjes te bekijken.

Deze avond hebben we een duo-lezing. Voor de pauze zal Jan-Joost Bakhuizen ons iets vertellen over de vogels die waargenomen zijn in en rond het Bosscherveld. Na de pauze vertelt Johan den Boer over de pioniersvegetaties van dit gebied.

De Eifel is een uitgestrekt gebied. Dit bestaat uit een grote diversiteit aan biotopen en landschappen. Tijdens deze lezing staat de Noord-Eifel, het gebied tussen grofweg Aken, Düren, Schleiden en de Hoge Venen, centraal. De zinkgraslanden rondom Stolberg en Breinig zijn begroeid met Zinkviooltje, Engels gras en Blaassilene en leefgebied van vele soorten dagvlinders. Rondom Monschau ligt het heggenlandschap met zijn beukenhagen. Dit wordt doorsneden door de snelstromende Roer met diverse soorten vissen als Bermpje, Beekprik en Beekforel. Waterspreeuw en Grote gele kwikstaart zijn langs het water te zien. In de beekdalen met moerassen met Adderwortel en Moerasspirea leven Parelmoervlinders als Purperstreep-parelmoervlinder, Zilveren maan en Ringoogparelmoervlinder. Ook de Blauwe en Rode vuurvlinder voelen zich hier thuis. Een prachtig natuurgebied is Nationaal Park Eifel met zijn stuwmeren, eikenbossen met Middelste bonte spechten en beukenbossen waar eeuwenlang de houtskoolmeilers rookten komen aan bod. De Noord-Eifel kent ook een grote populatie Edelherten, Wilde zwijnen en Wilde katten. Zelfs de Zwarte ooievaar en de Raaf voelen zich hier prima thuis.